Als ‘Master in Diversiteitsmanagement’ had ik de mogelijkheid de theoretische kant van dit onderwerp te bestuderen. De resultaten zijn verbluffend. Alles wat de theorie zegt, zie je in de praktijk terug. Het vertrek van bevlogen kartrekkers maakt dat plannen in duigen vallen. Iedere leider begint namelijk opnieuw met het vormen van een referentiekader en dat kost tijd. Ervaringen uit het verleden blijven daarbij vaak onbenut, de continuïteit is niet gewaarborgd en resultaten blijven uit. Tevens is de innovatieruimte beperkt en de weerstand aanzienlijk. Processen stagneren dan en de echte die-hards, die in de praktijk bevlogen bezig zijn, branden op en haken af. Dat is dodelijk voor het diversiteitsbeleid en dodelijk voor het menselijk kapitaal (excuses voor deze weemoedigheid).

Toch zijn er ook successen op lokaal niveau. De vele doelgroepen die hun weg weten te vinden naar Jonker Frans bieden troost. Zoals ouderen die zinvolle dagbesteding ervaren op een manier die bij hen past. Realisatie van ‘zorg met respect voor alle culturen’ is gewoon een proces van jaren….

Niets is in Istanbul wat het lijkt. Eeuwenoude bouwwerken als de Hagia Sophia (ooit een katholieke kerk), het Dolmabahce Paleis en de Blauwe Moskee (of Sultan Ahmetmoskee) schitteren in de zon. Het is terrasjesweer. Na een lekkere caffè latte lopen we de Blauwe Moskee binnen. Ik ben ingesteld op ’schoenen uit’ en haal automatisch mijn sjaaltje uit mijn tas. Uit respect voor al het moois dat me raakt.

Buiten is nog een gebouw. Daar vinden de lijkbewassingen plaats. In de moslim-traditie moeten overledenen binnen 24 uur worden begraven. Veel sneller dus dan bijvoorbeeld bij christenen. Als het voor een moslim tijd is om te beginnen aan de laatste reis, spelen diverse rituelen een belangrijke rol om de overledene hierop voor te bereiden.

Tijdens de lijkbewassing wordt de overledene eerst op een marmeren tafel ontdaan van kleding en gereinigd. Een mannentaak! Vervolgens wordt hij zo puur mogelijk – zonder make-up of balsem – gewikkeld in witte lakens en het graf ingedragen. Er is geen crematie, want moslims moeten nog een keer verschijnen op de ‘dag des oordeels’. De overledene moet beschikbaar blijven voor Allah in een zo gezond mogelijk lichaam.

Voor de Europese gezondheidszorg is dat laatste een lastig gegeven. Krijgt een zorgverlener te maken met een ernstig zieke moslim, dan ligt de informatievoorziening naar de cliënt en zijn familie namelijk zeer gevoelig. Hoe vertel je een terminale moslim bijvoorbeeld dat hij ernstig ziek is? Als hij van zijn arts hoort dat hij kanker heeft, heeft de moslim vanuit geloofsovertuiging een enorm probleem. Zijn lichaam is dan immers niet langer gezond. En dat is nu juist een essentiële voorwaarde om op de ‘dag des oordeels’ te kunnen verschijnen voor Allah.

Daarom schipperen artsen wel eens met de boodschap en zijn ze indirect in hun berichtgeving. Ze lichten bijvoorbeeld wél de familie in, maar niet de cliënt zelf. En dat druist weer in tegen onze natuur. Wij zijn tenslotte gewend te praten met de cliënt zelf. Uit eigen ervaring weet ik dat een en ander het stervensproces ernstig kan beïnvloeden. En dus ook de laatste reis van de overledene.

Wellicht heeft u vergelijkbare ervaringen die u hier met de lezers van ‘Mijn tijd voor de zorg’ wilt delen. Ik zou zeggen: schroom niet!

Deze en andere vragen hoorde ik de afgelopen weken meer dan regelmatig. Diversiteit is een hot issue. Er is veel belangstelling voor kennis over diversiteitsmanagement in organisaties. Je bent ‘verantwoord’ bezig als je op één of andere manier aan interculturalisatie doet. Maar wat is dat dan precies? Hoe krijg je organisaties gekanteld en cultuursensitief? Welke krachten spelen een rol bij de verdeling van arbeidsplaatsen? Hoe zit het met de traditionele organisatiecultuur? Voelen mensen zich welkom of is er sprake van windowdressing?

Mijn afstudeeropdracht gaat over belemmerende en stimulerende factoren bij de inzet van allochtonen in managementteams. Zowaar geen gemakkelijke opdracht, kan ik u vertellen. Diversiteit is tenslotte een beladen onderwerp. Iedereen vindt er wel wat van. Hoe dan ook, we leven in een veranderende samenleving. Daar horen kansen en uitdagingen bij. Het is toch raar dat we in Den Haag – waar veel hoogopgeleide allochtonen wonen en werken – vrijwel geen allochtonen terugzien in managementteams.

Oudere allochtonen melden zich veelvuldig bij zorgorganisaties als cliënt. Hoe gaan we met deze cliënten om als we hun wensen niet kennen? Juist ja: daarvoor hebben we personeel nodig uit de eigen cultuur. In alle lagen van de organisatie en dus niet alleen in de facilitaire dienst. “Natuurlijk”, hoor ik u zeggen. Maar waar zijn ze dan? ‘Ze’ zijn er niet. ‘Ze’ kunnen geen leidinggeven. Of: ‘ze’ hebben geen ambities. Dat is wat ik vaak hoor. Maar is dat wel zo?

De gemeente Den Haag heeft besloten specifieke dagverzorgingen, die ook veel Wmo-klanten uit de hele stad bedienen, niet meer te subsidiëren. Alle inspanningen om deze kwetsbare doelgroepen op te sporen ten spijt. Interculturalisatie is normalisatie. Of toch niet?

Ouderen die hun AWBZ-indicatie zijn kwijtgeraakt, zijn de klos. Dat waren ze al, maar nu dus extra. Want ook het bezoek aan Jonker Frans, waar ze anderen ontmoeten en meeliften in het kader van de Wmo en het armoedebeleid, kost ze nu geld. Halverwege het jaar maakt de gemeente bekend dat bij de toekenning van subsidies een berekening is gemaakt per stadsdeel. Daarbij is gekeken naar het aantal 75-plussers in die wijk.

Zorg- en welzijnsorganisaties moeten voortaan samenwerken in de wijk. “Da’s toch mooi”, hoor ik u zeggen. Nee, dat is niet mooi. Migrantenouderen gaan namelijk niet (snel) naar een wijk- en dienstencentrum! Welzijn en welbevinden halen zij uit andere dimensies. Geen bingo of een spelletje Rummikub, maar spirituele activiteiten als yoga, tai-chi en samen koken. Bovendien is bekend dat mensen uit deze groep ouderen vanwege de migratiegeschiedenis vroeg oud zijn, waardoor ze eerder hulp nodig hebben. Tropenjaren tellen tenslotte dubbel.

Die grens van 75 jaar is dus ongepast en schiet bovendien haar doel voorbij. Organisaties die gespecialiseerd zijn in het bedienen van ‘nieuwe Nederlanders’ kunnen de dagvoorzieningen niet meer ophoesten. De overheid treedt terug en de burger is weer de klos.

Ik was in Amersfoort te gast als inleider om de dialoog onder leiding van Hanneke Groenteman een impuls te geven. ‘Oog voor diversiteit’ was dit jaar het thema. Het sloot mooi aan bij de missie van de organisatie zelf: ‘Er zijn voor eenieder’. Maar wat betekent dat dan precies als de VTPZ mee wil met zijn tijd in een snel veranderende samenleving. Er kwamen boeiende invalshoeken aan de orde, maar mijn vraag blijft ook na deze bijeenkomst overeind: Wat gaat er nu precies veranderen, na vandaag?

Een organisatie die mensen wil helpen in de laatste levensfase moet zich ervan bewust zijn dat dit een proces is van jarenlange investering. ‘Er zijn voor een ieder’ betekent dat die ander zich welkom en geaccepteerd dient te voelen. Dat hij zichzelf mag zijn zonder harnas en zonder zich steeds te hoeven aanpassen. Zeker als je doodgaat.

Terminale zorg is belevingsgerichte zorg. Zorg die uitgaat van de wensen van die ander. Sterven op een manier die bij de betreffende persoon past, ook als dat niet bij mijn waarden past. “Zijn we daar wel klaar voor?”, vraag ik me oprecht af. “Kunnen we mensen uit andere culturen menswaardig laten sterven?” Over interculturele competenties en vaardigheden is uitvoerig gedebatteerd. Alsof je een aap een kunstje kunt leren!

Warme zorg, van mens tot mens. Dat is het waar het naar mijn idee om gaat.

Finland is het snelstgroeiende Europese land wat betreft migrantenouderen. Oost-Europeanen, zoals Roma (zigeuners) en Russen, leven bijvoorbeeld naast Somaliërs. En dan zijn er nog de Lappen met hun eigen Sami-taal en cultuur. Voor mij een openbaring dat Lapland zich uitstrekt over Noorwegen, Zweden, Rusland en Finland. Thuiszorg verlenen, gebeurt op sneeuwscooters vanwege de immense afstanden en de barre weersomstandigheden. Stel je eens voor dat ze daar reistijden – zoals in ons systeem – niet vergoeden! Dan heb je wel een probleem als organisatie.

Migrantenzorg is een heikel punt in Finland met een serieuze plek op de regeringsagenda. De burgemeester van Helsinki ontving ons op het stadhuis met veel media-aandacht. Het congres was leerzaam, de stad prachtig. Ik was te gast in een servicecentrum dat slim gebruikmaakte van domotica. Vingerafdrukken in plaats van sleutels om deuren te openen. Je favoriete muziek luisteren terwijl je buurman iets anders beluistert. Ook het accent op gezondheid en welbevinden – sauna, sportfaciliteiten en lifestyle – was zeer aangenaam. En de rol van familie was er geïntegreerd in de leefwereld van de cliënten; zorgprofessionals namen duidelijk een andere positie in. Indrukwekkend en zeer de moeite waard om van te leren. Voor Jonker Frans heb ik zeker goede ideeën opgedaan.

Marokko heeft altijd een magische uitstraling op mij. Niet alleen vanwege het landschap en de fijne mensen, ook hun omgang met ouderen raakt me diep. Marokkanen zien kinderen als menselijk kapitaal voor hun oude dag. Hoe meer kinderen je hebt, hoe beter je verzekerd bent van een verzorgde oude dag. Zonen zorgen voor hun ouders en dochters nemen de zorg voor de schoonouders op zich. Het is prachtig om te zien hoe goed hun mantelzorgsysteem is ontwikkeld. Iedereen zorgt voor iedereen en ouderen worden niet aan hun lot overgelaten.

“Zorgcentra. Ja die zijn er wel, maar niet voor mijn ouders”, verzekerde onze gids Said mij. “Het is een morele plicht om voor je ouders te zorgen, want zij hebben ook voor mij gezorgd!” “En als je zelf geen kinderen hebt?”, vroeg ik. “Nou, gewoon. Dan zorgen je nichtjes en neefjes voor je.”

En dan nog een ander cultureel dilemma waarmee we in ons Nederlandse zorgsysteem zo worstelen: Marokkaanse vrouwen die geen mannen mogen wassen. “Geen probleem”, zei Said. “We hebben broeders en zusters. Vrouwen wassen vrouwen en mannen doen de mannen.” Tja, inderdaad. Wat is dan eigenlijk het probleem? Het leven is soms heel simpel. Als dit de oplossing is om meer ‘kleur’ in de zorg te krijgen, vind ik het prima. Maar hebben wij als beleidsmakers wel het lef dergelijke besluiten te nemen in onze huizen? Ik vraag het me af.

Ieder mens heeft recht op een menswaardig bestaan. Daarom vroegen wij tijdens Holi Phagua aandacht van de politiek voor het armoedeprobleem onder Surinaamse ouderen. Vanwege het AOW-gat waarmee deze ouderen te maken hebben, leven velen zwaar onder de armoedegrens. De Surinaamse senioren kennen hun rechten niet, ze schamen zich daarvoor uit te komen en ze kwijnen mede daardoor weg in huis.

Gelukkig zet een groep mensen zich belangeloos in voor dit maatschappelijke probleem. Samen met een aantal sponsors – etnische ondernemers – bakten en verpakten we tijdens Holi Phagua op verschillende plekken in Den Haag, zoals moskeeën en andere gebedshuizen, tweeduizend barra’s en andere lekkernijen. Vervolgens deelden we al dat lekkers onder muzikale begeleiding uit aan ouderen in alle Haagse zorgcentra en groepswoningprojecten.

We nodigden de wethouder van Economische Zaken Henk Kool uit om in Jonker Frans een barra (hartige beignet) met een omvang van één meter aan te snijden om armoede symbolisch de oorlog te verklaren. Nou, dat wilde hij wel. En ik dacht: als hij toch hier is, kan hij ons wel wat geld ‘geven’ voor activiteiten waarmee we ouderen laagdrempelig kunnen informeren over allerhande voorzieningen. En ja hoor, dat lukte ook! Hij wilde ons graag steunen.

Naast Henk Kool betuigde de wethouder van Burgerschap, Rabin Baldewsingh, zijn steun aan de minderbedeelden van de Haagse samenleving. En daar steken we vanuit Florence natuurlijk graag onze schouders onder. Geweldig toch, zo’n stadsbestuur dat niet regeert vanuit een ivoren toren!

Dat verkleuren heeft symbolische betekenis. Iedereen – rijk of arm, blank of zwart – is op die ene dag hetzelfde. Er zijn geen verschillen tussen mensen. Hindoestanen wensen elkaar op Holi-Phagua ‘Subh Holi’ toe, oftewel ‘Gelukkig Nieuwjaar.’ Overigens: de Hindoe-jaartelling is heel anders dan de jaartelling die wij in onder meer Nederland kennen. Sinds zondag leven de Hindoes namelijk in het jaar 2067.

In Nederland is Den Haag de stad waar de meeste Hindoestanen wonen. Holi-Phagua wordt er uitbundig gevierd. Ook Jonker Frans heeft veel Hindoestaanse cliënten die op hun oude dag willen samenleven. Zondag vierden wij in onze huiskamer traditiegetrouw het Holi-Phaguafeest met al onze (wijk)bewoners. Zang, dans, toneel, lekker eten en vooral veel familie. Prachtig, al die mooie mensen met verschillende culturele achtergronden. Allemaal Hagenaars die samen feesten en van elkaar genieten. Daarom is het in Jonker Frans ook altijd feest. We vieren niet alleen Kerst, Pasen en Koninginnedag, we vieren bijvoorbeeld ook samen Holi-Phagua en Suikerfeest. Die traditie houden we graag zo lang mogelijk overeind. Althans, als de financiële middelen dat toelaten…

O ja, en dan nu mijn cliffhanger. Wil je meer weten over een barra met een omvang van één meter? Lees dan volgende week deel twee van mijn blog over het Holi-Phaguafeest.

Vanuit Florence zette ik mijn handtekening en betuigde ik mijn gedrevenheid voor een actieve bijdrage in de komende vier jaar. Ik vind het een geweldige eer mijn schouders onder zo’n mooi project te mogen zetten. “Interculturalisatie is normalisatie”, zo stelde iemand tijdens de conferentie. Maar is dat inderdaad zo makkelijk? Zijn wij anno 2010 al zover en op de toekomst voorbereid? Hoe creëer je verlangen naar de verandering? Hoe trek je mensen uit de weerstand?

Wanneer je een schip wilt bouwen,
breng dan geen mensen bij elkaar om het hout te slepen,
het werk voor te bereiden en de taken te verdelen,
maar leer de mensen te verlangen naar de eindeloze zee.

Wanneer ze niet naar de zee verlangen,
kan geen adviseur ze helpen om een schip te bouwen.
Wanneer ze eenmaal naar de zee verlangen,
bouwen ze zelf een schip en is er weinig meer nodig dan wat begeleiding en voorbeelden.

Veranderen? Vernieuwen? Het is allemaal leren verlangen.

Antoine de Saint-Exupéry in Citadelle

Hebt u enig idee hoe we dit verlangen met elkaar kunnen bereiken?

PS: In het boek ‘Bijzonder Dichtbij’ staan mooie portretten, onder meer van bewoners van Jonker Frans. En – niet borstklopperig bedoeld – ik sta er zelf ook in.

Onze locatie is zeer divers, zowel qua personeel als wat betreft cliënten. De wijk Regentesse-Valkenboskwartier bestaat voor tachtig procent uit mensen met een migrantenachtergrond. Vooral Surinamers zijn hier ruim vertegenwoordigd, en dus ook in Jonker Frans. Allerlei culturen leven met autochtone Hagenaars onder één dak en vieren gezamenlijk Kerstmis, Suikerfeest en Holi Phaguafeest.

Nu is het zo dat Surinaamse ouderen meestal geen pensioen en volledige AOW opbouwen. Voor de AOW moet je veertig jaar in Nederland wonen. Ook al was Suriname een Koninkrijksdeel, dat wordt niet erkend. Veel Surinaamse ouderen leven mede daardoor ver onder de armoedegrens en vertonen vaak gezondheidsachterstanden, zoals gebitsproblemen, vitaminegebrek, eenzaamheid en depressie. Dat is natuurlijk niet goed!

Gelukkig vinden de Haagse wethouders dat ook. Dus ik dacht, het is verkiezingstijd…ik ga eens aandacht vragen voor dit probleem. En ik kreeg een hoop bijval. Migrantenradio Radio Amor interviewde me vrijdag 29 januari een uur lang live over mijn visie op de armoedeproblematiek en de mogelijkheden die ik zie. De radiozender belde eveneens met wethouder Henk Kool van Economische Zaken om zijn reactie te peilen. ‘Blij en tevreden’, was hij. Temeer omdat diverse armoedeambassadeurs in Den Haag – waaronder ik dus – óók ondernemers mobiliseren om samen een maatschappelijk probleem aan te pakken. Voor de zwakkeren in de samenleving is veel draagvlak aanwezig, maar kartrekkers ontbreken vaak. Dat ik die rol kan vervullen, is een enorme uitdaging. Het schenkt mij veel voldoening.